درک روان‌شناختی درماندگی هیجانی

فراتر از بی‌تفاوتی ؛ درک روان‌شناختی درماندگی هیجانی

ادبیات روان‌شناسی بالینی، پدیده‌ای که اغلب با عناوین خالی بودن عاطفی (Emotional Emptiness) یا تخت شدن هیجانی (Affective Flattening) شناخته می‌شود، فراتر از یک بی‌حسی ساده است. درماندگی هیجانی (Emotional Helplessness) وضعیتی است که در آن فرد، توانایی تنظیم، تجربه یا ابراز طیف طبیعی هیجانات را از دست می‌دهد. برخلاف افسردگی که لزوماً با غم شدید همراه است، درماندگی هیجانی بیشتر با نوعی گسست (Dissociation) از تجربه درونی همراه است.

از منظر نظریه دلبستگی، این وضعیت می‌تواند ریشه در مکانیسم‌های دفاعی خودکار داشته باشد. زمانی که فرد در مواجهه با استرس‌های محیطی یا تروماهای دوران کودکی، با هیجانات بسیار شدیدی روبرو می‌شود که توان مدیریت آن‌ها را ندارد، ذهن برای بقا، سیستم هیجانی را خاموش می‌کند. این نوع کاتارسیس مهارشده، در واقع یک استراتژی سازگارانه (Adaptive) در کوتاه‌مدت برای جلوگیری از فروپاشی روانی است، اما در بلندمدت به یک آسیب مزمن تبدیل می‌شود.از دیدگاه علوم اعصاب شناختی، این پدیده با اختلال در عملکرد محور HPA (محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال) و عدم تعادل در سیستم پاداش مغز (مدارهای دوپامینرژیک) مرتبط است.

در این حالت، سیستم عصبی در وضعیت جمود (Freeze) قرار می‌گیرد؛ گویی مغز برای محافظت از خود در برابر درد هیجانی ، آستانه حساسیت را به‌شدت بالا برده است.تشخیص تفاوت میان بی‌تفاوتی فیزیولوژیک و درماندگی هیجانی کلیدی است. در درماندگی، فرد نه تنها لذت را حس نمی‌کند (Anhedonia) ، بلکه در مواجهه با محرک‌های دردناک نیز واکنش نشان نمی‌دهد، که این خود نشان‌دهنده گسیختگی در فرآیند ادراک هیجانی است.

رویکرد درمانی: درمان این وضعیت نیازمند بازسازی تدریجی ظرفیت هیجانی است. رویکردهایی مانند درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) و تکنیک‌های تنظیم هیجان (DBT) با تمرکز بر افزایش آگاهی پذیری (Mindfulness) و بازگرداندن فرد به بدن (Embodiment)، می‌توانند به او کمک کنند تا بدون ترس از غرق شدن در هیجان ، دوباره با طیف رنگارنگ احساسات خود روبه‌رو شود.

به قلم: فاطمه محرمی